یادداشت‌های من (محمد انور اصغری)

در این وبلاگ یادداشت‌های علمی و کلاسی، آموخته‌ها، خاطرات، داستان‌ها و نوشته‌های شخصی‌ام را منتشر می‌کنم؛ مجموعه‌ای از نوشته‌ها درباره چیزهایی که می‌آموزم، تجربه می‌کنم و می‌اندیشم.

روان‌شناسی اجتماعی به زبان کلاس

روان‌شناسی اجتماعی به زبان کلاس

مفاهیم های روانشناسی اجتماعی | 2026-10-09 | 4 بازدید | 1 لایک

بسمه تعالی


یادداشت‌های کلاسی در قالب پرسش و پاسخ

برگرفته از مباحث کلاسی و با محوریت کتاب (روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی)

مقدمه

یادداشت پیش‌رو، حاصل مطالب کلاسی درس روان‌شناسی اجتماعی در مقطع دکتری است که به صورت پرسش و پاسخ و با هدف مرور مطالب و آمادگی برای آزمون پایان‌ترم تنظیم شده است. منبع اصلی درس، کتاب روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، تألیف مسعود آذربایجانی و همکاران، است. این یادداشت در دو بخش ارائه می‌شود. بخش اول به تعریف و پیشینه روان‌شناسی اجتماعی، ادراک اجتماعی، ارتباط غیرکلامی، اسناد و خطاهای اسنادی اختصاص دارد.

بخش دوم

از برداشت و شناخت اجتماعی تا خودپنداره، نگرش و پیش‌داوری

۸. برداشت، راه‌ها، زمینه‌های شکل‌گیری برداشت اولیه، عوامل زمینه‌ها، برداشت اولیه و برداشت پیچیده چیست؟

الف) تعریف برداشت:
برداشت‌های اولیه تصوراتی از دیگران است که بدون تلاش از طریق علائم غیرکلامی در ذهن شکل می‌گیرد.

ب) راه‌های حصول مواد اولیه برداشت:
مواد اولیه برداشت از چهار راه به دست می‌آید:

۱. قیافه ظاهری: نحوه لباس پوشیدن، آرایش موی سر و عینک.
۲. ریخت بدنی: فربه‌تن، استبرتن و لاغرتن.
۳. ویژگی‌های حرکتی: نگاه، طرز راه رفتن، حرکات سر و دست و...
۴. لحن صدا

ج) زمینه‌های شکل‌گیری برداشت:
زمینه‌های شکل‌گیری برداشت شامل دو زمینه است:

۱. تداعی: پیوند میان چند نماد ذهنی.
۲. دسترسی‌پذیری: میزان سهولت و سرعت ورود افکار به ذهن است. هرچه میزان دسترسی‌پذیری افکار بیشتر باشد، به طور غیرارادی زودتر به ذهن می‌آیند.

د) عوامل دسترسی‌پذیری:
۱. انتظارات
۲. انگیزه‌ها: آنچه را می‌خواهیم می‌بینیم؛ یعنی رفتارها را براساس میل و انگیزه خود تفسیر می‌کنیم.
۳. خلق: خوشایندی و ناخوشایندی در تفسیر ما از رفتار دیگران دخالت دارد.
۴. بافت یا موقعیت: موقعیتی که یک رفتار در آن واقع شده می‌تواند در تفسیر آن رفتار به ما کمک کند.
۵. فعال‌سازی اخیر: نماد ذهنی که اخیراً مورد توجه واقع شده در تفسیر ما نقش دارد.
۶. فراوانی فعال‌سازی: استفاده مکرر از یک الگوی شناختی باعث می‌شود به سهولت در تفسیر رفتار دیگران استفاده شود.

هـ) برداشت‌های پیچیده:
برداشت‌های پیچیده معمولاً عمیق‌تر و جامع‌تر از برداشت‌های اولیه است و درباره شکل‌گیری آن نظریه‌های مختلفی وجود دارد.

۱. دیدگاه گشتالت و نظریه صفت مرکزی: صفات را با هم ادراک می‌کنیم و برخی از صفات مثل تکیه‌گاه عمل می‌کنند؛ یعنی مرکز و محور هستند.

۲. الگوهای حسابی شکل‌گیری برداشت: فرایند ادغام اطلاعات هنگام شکل‌گیری برداشت به صورت ریاضی عمل می‌کند. ما این اطلاعات را به صورت میانگین وزنی ترکیب می‌کنیم و به آن انسجام می‌بخشیم؛ یعنی هر بخش از اطلاعات درباره فرد دیگر برحسب اهمیت آن وزن می‌شود.

عوامل تأثیرگذار در حسابی شکل‌گیری برداشت چهار عامل است:

۱. اعتبار و بی‌اعتباری منبع اطلاعات؛ وزن منبع موثق بیشتر است.
۲. مثبت و منفی بودن اطلاعات؛ اطلاعات منفی درباره دیگران وزن بیشتری دارد.
۳. نامتعارف و افراطی بودن اطلاعات؛ اطلاعات نامتعارف وزن بیشتری دارد.
۴. مقدم بودن اطلاعات؛ اطلاعات مقدم از اطلاعات بعدی وزن بیشتری دارد.

۳. دیدگاه‌های شناختی اجتماعی: برداشت‌های ما از دیگران هم متضمن نمونه‌های عینی از رفتار دیگران است و هم عصاره‌های ذهنی که از مشاهدات مکرر رفتار دیگران انتزاع شده‌اند.

۹. شناخت اجتماعی، طرح‌های ذهنی، وجه اهمیت، انواع، میانبرهای ذهنی و موقعیت‌های استفاده از آنها چیست؟

الف) شناخت اجتماعی:
شناخت اجتماعی یعنی شناخت خود و دیگران.

ب) طرح‌های ذهنی:
طرح‌های ذهنی یعنی صافی ساخت‌های شناختی که در ذهن وجود دارد و اطلاعات جدید از آنها عبور کرده، سامان می‌یابند و تفسیر می‌شوند.

ج) اهمیت طرح‌های ذهنی:
۱. تفسیر موقعیت‌های جدید
۲. توجه به جنبه‌های مهم یک موقعیت
۳. جبران خلأهای اطلاعاتی
۴. جهت‌دهی به نوع توجه به اطلاعات؛ مردم به رفتارهای عجیب و نابهنجار توجه می‌نمایند.
۵. تسهیل یادآوری اطلاعات

د) انواع طرح‌های ذهنی:
۱. طرح ذهنی از اشخاص
۲. طرح ذهنی از نقش‌های اجتماعی
۳. طرح ذهنی از وقایع
۴. طرح ذهنی از خود

هـ) میانبرهای ذهنی و موقعیت‌های استفاده از آنها:
رفتار عاقلانه دو چیز لازم دارد:

۱. اطلاعات دقیق
۲. توانایی پردازش

در چهار موقعیت از میانبرهای ذهنی استفاده می‌کنیم:

۱. وقت کافی نداریم.
۲. اطلاعات نداریم.
۳. موضوع بی‌اهمیت باشد.
۴. جایی که حجم اطلاعات زیاد است و توانایی تحلیل نداریم.

۱۰. خطا در شناخت اجتماعی و منابع چهارگانه آن را توضیح دهید؟

الف) خطا در شناخت اجتماعی:
خطا در شناخت اجتماعی.

ب) منابع خطا در شناخت اجتماعی:
منابع خطا در شناخت اجتماعی چهار منبع است:

۱. خطای برنامه‌ریزی: خطا در زمان‌بندی و برنامه‌ریزی برای افعال آینده. علت خطا نگاه به آینده و توجه نکردن به تجارب گذشته است.

۲. تفکر سحری: منظور سوگیری است.

۳. تفکر بیش از حد

۴. تفکر درباره عکس واقعیت

۱۱. خودپنداره، منابع خودپنداره و حرمت خود را توضیح دهید؟

الف) خودپنداره:
خودپنداره یعنی جنبه درک‌شده در انسان؛ یعنی صفاتی که معتقدیم در ما هست. به تعبیر دیگر، مجموعه باورهای فرد درباره خود.

ب) منابع خودپنداره:
۱. احساسات و افکار
۲. رفتار
۳. واکنش‌های دیگران
۴. مقایسه اجتماعی

ج) حرمت خود:
حرمت خود یعنی ارزیابی مثبت یا منفی فرد از خود.

د) نقش دیگران در ارزیابی حرمت خود

هـ) راه‌های دفاع از حرمت خود:
۱. توجه به برخی از موفقیت‌ها جهت دفع ناکامی‌ها
۲. نامعتبر شمردن بازخورد دیگران
۳. فراموش کردن زودتر حوادث آسیب‌زننده
۴. مثبت ارزیابی کردن ویژگی‌های خود، حتی ملک و اموال خود
۵. اسناد کامیابی به خود و ناکامی به دیگران

۱۲. نگرش، ویژگی‌ها و عوامل مؤثر در نگرش چیستند؟

الف) ویژگی‌های نگرش:
۱. انسان بدون نگرش به دنیا می‌آید.
۲. نگرش به معنای نگاه منفی به چیزی است.
۳. نگرش از طرح‌های ذهنی می‌گذرد.

ب) عوامل شکل‌گیری نگرش:
در بُعد شناختی به دو دسته تقسیم می‌شوند:

۱. یادگیری اجتماعی
۲. مقایسه اجتماعی

ج) یادگیری اجتماعی:
۱. مشاهده و تقلید
۲. شرطی‌سازی کلاسیک
۳. شرطی‌سازی کنشی

د) مقایسه اجتماعی:
۱. مقایسه خود و دیگران از جهت رفتاری
۲. مقایسه رفتار گروه خود با رفتار گروه دیگر

۱۳. پیش‌داوری، انواع آن و اسباب پیش‌داوری را توضیح دهید؟

الف) پیش‌داوری:
پیش‌داوری یعنی قضاوت زودهنگام نسبت به یک موضوع که معمولاً قبل از دلایل و شواهد صرفاً بر اساس خیال صورت می‌گیرد.

ب) انواع پیش‌داوری:
۱. پیش‌داوری و تعصبات قومی و دینی
۲. پیش‌داوری جنسی

ج) اسباب پیش‌داوری:
بعضی گفته‌اند وراثتی است. دلیلش این است که از ناهمانندی نفرت دارد. این درست نیست، چون هر قومی خوب و بد دارد و نسبی است.

۱۴. سه نوع خواستگاه پیش‌داوری را توضیح دهید؟

الف) خواستگاه شناختی:
خواستگاه شناختی چهار بخش دارد:

۱. تصورات قالبی
۲. تعصبات شناختی؛ مانند تعصب قومی، مذهبی و جنسیتی و استکبار روحی مثل تکبر و غرور.
۳. تجانس برون‌گروهی؛ تعمیم دادن نقطه ضعف یک فرد از گروه غیرخودی به کلی افراد آن گروه.
۴. تمایز درون‌گروهی؛ اختصاص دادن نقطه ضعف یک فرد از گروه خود به همان فرد از گروه.

ب) خواستگاه اجتماعی:
۱. رقابت؛ رقابت باعث می‌شود انسان به گروه مقابل نگاه منفی پیدا کند.
۲. شرایط نامناسب اقتصادی
۳. توجیه منافع اقتصادی

ج) خواستگاه انگیزشی:
۱. انگیزه دفاع از خود
۲. انگیزه قدرت‌طلبی

۱۵. راه‌های مقابله با پیش‌داوری چیست؟

راه‌های مقابله با پیش‌داوری دو راه است:

1.تغییر تصورات قالبی

2. دفاع از تصورات قالبی

جمع‌بندی بخش دوم

بخش دوم درس روان‌شناسی اجتماعی به بررسی شناخت خود و دیگران، شکل‌گیری برداشت‌ها، خودپنداره، حرمت خود، نگرش و پیش‌داوری می‌پردازد. انسان بر اساس اطلاعات دریافتی، تجربه‌ها، انتظارات و طرح‌های ذهنی خود درباره دیگران قضاوت می‌کند؛ اما این فرایند ممکن است تحت تأثیر سوگیری‌ها و میانبرهای ذهنی به خطا بینجامد.

خودپنداره و حرمت خود از عوامل مؤثر بر خودشناسی و ارزیابی فرد از خویشتن هستند. همچنین نگرش‌ها از طریق یادگیری اجتماعی و مقایسه با دیگران شکل می‌گیرند و بر رفتار و روابط اجتماعی تأثیر می‌گذارند.

پیش‌داوری نیز حاصل عوامل شناختی، اجتماعی و انگیزشی است و می‌تواند به تعصب و قضاوت نادرست درباره افراد و گروه‌ها منجر شود. در مجموع، شناخت سازوکارهای ادراک و قضاوت اجتماعی، زمینه اصلاح نگرش‌ها، کاهش پیش‌داوری و بهبود روابط اجتماعی را فراهم می‌کند.

منابع

1.    روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، آذربایجانی، مسعود و همکاران. چاپ سوم. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت) و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۷.

2.    تاریخ تفکر اجتماعی در اسلام، رجبی، محمود، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، نشر سمت، 1378.

3.    جامعه شناسی اسلامی، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، نشر سمت، 1363ش.

4.    روان‌شناسی اجتماعی، ارونسون، الیوت، ترجمه حسین شکرکن، رشد، 1377.

5.    روان‌شناسی اجتماعی، برکوویتس، لئوناردو، ترجمه محمدحسین فرجاد، و عباس محمدی اصل، نشر اساطیر، 1373ش. 

 

 

 

پست‌های مرتبط

روان‌شناسی اجتماعی به زبان کلاس؛ یادداشت‌های کلاسی در قالب پرسش و پاسخ
2026-09-29

نظرات (0)

هنوز نظری ثبت نشده. اولین نفر باش!