روان‌شناسی اجتماعی به زبان کلاس؛ یادداشت‌های کلاسی در قالب پرسش و پاسخ
بسمه تعالی
روان‌شناسی اجتماعی به زبان کلاس
یادداشت‌های کلاسی در قالب پرسش و پاسخ
برگرفته از مباحث کلاسی و با محوریت کتاب (روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی)
مقدمه
یادداشت پیش‌رو، حاصل مطالب کلاسی درس روان‌شناسی اجتماعی در مقطع دکتری است که به صورت پرسش و پاسخ و با هدف مرور مطالب و آمادگی برای آزمون پایان‌ترم تنظیم شده است. منبع اصلی درس، کتاب روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، تألیف مسعود آذربایجانی و همکاران، است. این یادداشت در دو بخش ارائه می‌شود. بخش اول به تعریف و پیشینه روان‌شناسی اجتماعی، ادراک اجتماعی، ارتباط غیرکلامی، اسناد و خطاهای اسنادی اختصاص دارد.
بخش اول
از مبانی روان‌شناسی اجتماعی تا اسناد و خطاهای اسنادی
۱. روان‌شناسی اجتماعی، روان‌شناسی عمومی و جامعه‌شناسی را تعریف کنید و تفاوت آنها را از لحاظ موضوع و روش توضیح دهید؟
الف) تعریف سه حوزه مطالعاتی
۱. روان‌شناسی اجتماعی: دانشی است که به مطالعه علمی تأثیر متقابل افراد بر یکدیگر می‌پردازد و درصدد یافتن علل پدیدآیی رفتار، احساسات و افکار افراد در موقعیت‌های اجتماعی است. به بیان دیگر، روان‌شناسی اجتماعی بررسی می‌کند که حضور واقعی، تصوری یا ضمنی دیگران چگونه بر رفتار، افکار و احساسات فرد تأثیر می‌گذارد.
۲. روان‌شناسی عمومی: به مطالعه فرایندهای روانی می‌پردازد و بر مسائل تعامل و رفتار در گروه‌ها و روابط میان افراد تمرکز ندارد. بنابراین، محور اصلی آن مطالعه فرایندهای روانی و رفتاری فرد است.
۳. جامعه‌شناسی: به مطالعه رفتار افراد به عنوان یک پدیده اجتماعی می‌پردازد و در تبیین رفتار انسان، بیشتر بر عوامل روابط و ساختارهای اجتماعی تأکید دارد.
ب) تفاوت سه حوزه از لحاظ موضوع و روش
روان‌شناسی عمومی: رفتار آدمی را با تمرکز بر فردیت او مطالعه می‌کند و بیشتر به روش آزمایشگاهی اهمیت می‌دهد.
روان‌شناسی اجتماعی: رفتار آدمی را در موقعیت‌های اجتماعی مطالعه می‌کند، به علل روان‌شناختی توجه دارد و از روش‌های میدانی نیز بهره می‌گیرد.
جامعه‌شناسی: رفتار را به عنوان پدیده‌ای اجتماعی بررسی و بر تبیین علل اجتماعی تمرکز می‌کند.
خلاصه: روان‌شناسی عمومی بیشتر بر فرد، روان‌شناسی اجتماعی بر فرد در موقعیت اجتماعی و جامعه‌شناسی بر پدیده‌ها و عوامل اجتماعی تمرکز دارد.
۲. پیشینه روان‌شناسی اجتماعی را توضیح دهید؟
الف) روان‌شناسی اجتماعی پیش از علمی شدن
سرآغاز تفکر در این عرصه به یونان باستان برمی‌گردد. افلاطون بحث طبقات اجتماعی و ارسطو اجتماعی بودن انسان را مطرح کردند. با ظهور اسلام و در خلال قرن‌های نهم تا چهاردهم میلادی، هم‌زمان با شکوفایی تمدن اسلامی متفکرانی چون فارابی، بیرونی، خواجه نصیرالدین و ابن‌خلدون درباره رفتار اجتماعی انسان دیدگاه‌هایی ارائه کردند.
ب) روان‌شناسی اجتماعی پس از علمی شدن
تا نزدیک اواخر قرن نوزدهم، روش روان‌شناسی اجتماعی بیشتر جنبه فلسفی داشت و از اواخر قرن نوزدهم روش تجربی به خود گرفت. در سال ۱۸۹۸، تریپلت مطالعه درباره افزایش تلاش دوچرخه‌سواران و ماهیگیران در حضور جمع را با روش آزمایش اجرا کرد که نخستین آزمایش تجربی در روان‌شناسی اجتماعی به شمار می‌آید.
۳. ادراک اجتماعی، انواع و اهمیت آن را توضیح دهید؟
الف) تعریف ادراک اجتماعی
ادراک اجتماعی یعنی فرایند فهم رفتار دیگران؛ یعنی فرایندی که فرد از طریق آن رفتار، احساسات و ویژگی‌های دیگران را دریافت و تفسیر می‌کند.
ب) انواع ادراک اجتماعی
ادراک اجتماعی به سه نوع تقسیم می‌شود: 1. ارتباطات غیرکلامی 2. اسناد 3. برداشت
ج) ارتباطات غیرکلامی و اسناد
ارتباطات غیرکلامی بیشتر به نشانه‌های قابل مشاهده و شرایط موقعیتی و محیطی مربوط است؛ در حالی که اسناد به تبیین علل رفتار و نسبت دادن آن به عوامل درونی یا بیرونی می‌پردازد.
۴. ارتباط غیرکلامی چیست و راه‌های اساسی آن را با مثال توضیح دهید؟
الف) تعریف ارتباط غیرکلامی
ارتباطات غیرکلامی یعنی تلاش برای فهم احساسات و عواطف کنونی و زودگذر و فهم رفتار دیگران از طریق نشانه‌های غیرکلامی.
ب) نشانه‌های غیرکلامی
۱. حالت چهره: مانند خشم، ترس و شادی
2. تماس چشمی: مانند نگاه معمولی یا نگاه با گوشه چشم که می‌تواند نشانه تحقیر باشد..
3. علائم فرازبانی: ویژگی‌های صوتی همراه با گفتار.
4. زبان بدن: حرکات و وضعیت بدن، سر و دست‌ها.
5. تماس بدنی: یکی از راه‌های انتقال پیام و احساس.
۵. چهار مورد از علت‌های تفاوت‌ها در ارتباط غیرکلامی را بیان کنید؟
۱. هنجارهای اظهار هیجانات: مثلاً ابراز هیجان پیروزی در بعضی فرهنگ‌ها مذموم است و در بعضی نیست.
۲. علامت‌های ویژه: برخی نشانه‌های غیرکلامی در گروه‌ها یا فرهنگ‌های خاص، معنای ویژه‌ای دارند.
۳. علائم غیرکلامی فرهنگی: یک علامت ممکن است در فرهنگ‌های مختلف، معناهای متفاوتی داشته باشد.
۴. زمینه‌های موقعیتی: معنای رفتار غیرکلامی به موقعیت نیز بستگی دارد؛ مثلاً گریه شوق با گریه غم متفاوت است.
۶ . اسناد و نقش مهم آن در رفتار اجتماعی و نظریه جونز و دیویس درباره آن را توضیح دهید؟
الف) تعریف اسناد
اسناد، فرایند درک رفتار دیگران در حیات اجتماعی است. در این فرایند، فرد می‌کوشد علت رفتار را مشخص کند و دریابد که رفتار ناشی از عوامل درونی است یا بیرونی و موقعیتی.
ب) نقش اسناد
اسناد در بسیاری از جنبه‌های اجتماعی، از جمله متقاعدسازی، پیش‌داوری، ارتباط درازمدت، نفوذ اجتماعی و تعارض نقش دارد.
ج) نظریه جونز و دیویس
نظریه جونز و دیویس، تحت عنوان نظریه استنباط متناظر، در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه براساس اعمال آشکار دیگران استنباط کنیم که آنان دارای صفات یا خلق‌وخوی ثابت هستند و این ویژگی‌ها علت درونی رفتارشان است. این چهار موقعیت عبارت‌اند از: 1. عدم مطلوبیت اجتماعی 2. داشتن آزادی عمل و حق انتخاب 3. عدم انطباق با نقش اجتماعی 4. انتظارات
۷. خطا در اسناد، انواع منابع خطا و عوامل آنها را بنویسید؟
خطا در اسناد یعنی اینکه رفتار فرد به اشتباه به علل درونی یا بیرونی اسناد داده شود و به نتیجه‌گیری نادرست بینجامد.
الف) خطای بنیادی اسناد
خطای بنیادی اسناد یعنی نادیده گرفتن علل بیرونی رفتار دیگران و توجه کردن به علل درونی و شخصیتی آنان.
دو عامل اصلی آن: 1. تنها توجه به خود رفتار 2. توجه کمتر به موقعیت رفتار و اهمیت دادن به خود رفتار
ب) اثر عامل ـ ناظر
یعنی اسناد ما در تعیین علل درونی و بیرونی به عامل یا ناظر بودن بستگی دارد. مثال؛ اگر ببینیم دیگری به زمین افتاد، آن را به دست‌وپاچلفتی او اسناد می‌دهیم؛ یعنی علت درونی. اگر خودمان به زمین افتادیم، می‌گوییم کفش لغزنده بود یا زمین یخ زده بود؛ یعنی علت بیرونی.
دو عامل اثر عامل ـ ناظر:
۱. تفاوت اطلاعات:عامل اطلاعات بیشتری از علل بیرونی دارد، ولی ناظر اطلاعات کمتری از این علل دارد.
۲. تفاوت زاویه دید: ناظر بیشتر بر رفتار متمرکز است، ولی عامل بیشتر موقعیت‌های بیرونی را در نظر می‌گیرد.
ج) سوگیری خدمت به خود
سوگیری خدمت به خود یعنی اسناد نتایج مثبت و موفقیت‌ها به علل درونی، یعنی به خود، و اسناد نتایج منفی و ناکامی‌ها به علل بیرونی، یعنی به دیگران. این سوگیری از دو عامل ناشی می‌شود:
۱. عامل شناختی: گرایش به اسناد نتایج مورد انتظار به علل درونی.
۲. عامل انگیزشی: انگیزش حفظ و افزایش حرمت خود که مقتضی اسناد نتایج مورد انتظار به علل درونی است. شواهد تحقیقی بیشتر عامل دوم را تأیید می‌کند.
جمع‌بندی بخش اول
در این بخش، مباحث از تعریف و تمایز روان‌شناسی اجتماعی با روان‌شناسی عمومی و جامعه‌شناسی آغاز شد و سپس به پیشینه روان‌شناسی اجتماعی، ادراک اجتماعی، ارتباطات غیرکلامی، اسناد و خطاهای اسنادی رسید. محور مشترک این مباحث، چگونگی ادراک و تفسیر رفتار دیگران در موقعیت‌های اجتماعی است. در بخش دوم، بحث با موضوعاتی مانند برداشت، شناخت اجتماعی، خودپنداره، نگرش و پیش‌داوری دنبال می‌شود.
منابع
1. روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، آذربایجانی، مسعود و همکاران. چاپ سوم. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت) و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۷.
2. تاریخ تفکر اجتماعی در اسلام، رجبی، محمود، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، نشر سمت، 1378.
3. جامعه شناسی اسلامی، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، نشر سمت، 1363ش.
4. روان‌شناسی اجتماعی، ارونسون، الیوت، ترجمه حسین شکرکن، رشد، 1377.
5. روان‌شناسی اجتماعی، برکوویتس، لئوناردو، ترجمه محمدحسین فرجاد، و عباس محمدی اصل، نشر اساطیر، 1373ش.